Polskie lasy stanowią dom dla setek gatunków zwierząt – od drobnych owadów po majestatyczne jelenie. Część z nich można spotkać podczas niemal każdego spaceru, inne wymagają cierpliwości i szczęścia. Poznanie leśnych mieszkańców pomaga zrozumieć, jak funkcjonuje ekosystem i dlaczego warto chronić przyrodę. Ten przewodnik przedstawia najważniejsze gatunki, ich zwyczaje oraz sposoby rozpoznawania śladów obecności.
Ssaki drapieżne – łowcy polskich lasów
Wśród drapieżników żyjących w polskich lasach dominują przedstawiciele rodziny psowatych i kunowatych. Lis rudy to najbardziej rozpoznawalny drapieżnik – rudawa sierść z białym brzuchem i puszysty ogon z białym czubkiem czynią go łatwym do identyfikacji. Lisy przystosowały się do życia blisko człowieka, dlatego można je spotkać nawet na obrzeżach miast. Polują głównie na gryzonie, ale nie gardzą owocami czy padliną.
Borsuk europejski prowadzi nocny tryb życia, dlatego spotkanie z nim to rzadkość. Charakterystyczne czarno-białe pasy na pysku pozwalają na natychmiastowe rozpoznanie. Borsuki kopią rozległe systemy nor zwane grodami, które mogą być użytkowane przez kolejne pokolenia. Żywią się głównie dżdżownicami, owadami i korzeniami roślin.
Rodzina kunowatych reprezentowana jest przez kunę leśną i kunę domową. Leśna ma żółtawą plamę na piersi, domowa – białą. Obie są zręcznymi wspinaczami i skutecznymi myśliwymi. W lasach żyje również tchórz zwyczajny, mniejszy kuzyn kun, oraz rzadka wydra, która potrzebuje czystych rzek i strumieni przepływających przez tereny leśne.
Kopytne – roślinożercy o różnych rozmiarach
Jeleniowate – ozdoba polskich lasów
Jeleń szlachetny to największy przedstawiciel tej grupy w Polsce. Samce noszą okazałe poroże, które zrzucają co roku zimą. Jesienią, podczas rykowiska, samce wydają głośne dźwięki zwane rykiem, aby przyciągnąć samice i odstraszyć rywali. Jelenie preferują lasy mieszane z dużymi polanami, gdzie mogą się paść.
Daniel jest nieco mniejszy od jelenia i ma charakterystyczne białe plamki na sierści przez cały rok. Wprowadzony do Polski jako gatunek łowny, dziś żyje w wielu kompleksach leśnych. Sarna, najmniejszy przedstawiciel jeleniowatych, jest najpowszechniejsza – szacuje się, że w Polsce żyje ponad milion osobników. Samce noszą niewielkie poroże, a sierść zmieniają z rdzawej latem na szarą zimą.
Dzik – wszędobylski mieszkaniec lasu
Dzik to inteligentne i adaptacyjne zwierzę, które czuje się równie dobrze w gęstym lesie, jak na polach uprawnych. Żyje w grupach rodzinnych zwanych watahami, kierowanych przez doświadczoną samicę. Dziki są wszystkożerne – zjadają żołędzie, korzenie, grzyby, owady, a nawet małe kręgowce. Charakterystyczne rycie ziemi w poszukiwaniu pokarmu pozostawia wyraźne ślady ich obecności.
Młode dziki, zwane pasiakami, mają charakterystyczne jasne pasy na brązowej sierści, które zanikają po kilku miesiącach. Dziki mogą być niebezpieczne, szczególnie lochy z młodymi, dlatego podczas spotkania w lesie należy zachować bezpieczną odległość i spokojnie się wycofać.
Gryzonie i małe ssaki
Wiewiórka pospolita to najbardziej widoczny gryzoń leśny. Jej futro bywa rude, brunatne lub prawie czarne, a charakterystyczny puszysty ogon służy do utrzymania równowagi podczas skoków. Wiewiórki budują gniazda zwane kocami, które wyglądają jak kule z gałązek umieszczone wysoko w koronach drzew. Zapasy żołędzi i orzechów chowają w różnych miejscach, często o nich zapominając – dzięki temu przyczyniają się do rozsiewania drzew.
Jeż wschodni i jeż zachodni zamieszkują polskie lasy, choć równie chętnie odwiedzają ogrody. Kolce stanowią skuteczną obronę przed drapieżnikami – zwinięty w kulę jeż jest praktycznie nie do zdobycia. Jeże zimują od października do kwietnia, dlatego jesienią intensywnie żerują, aby zgromadzić zapasy tłuszczu.
W ściółce leśnej żyją liczne ryjówki – drobne ssaki przypominające myszy, ale należące do owadożernych. Mają niezwykle szybki metabolizm i muszą jeść niemal bez przerwy. Nornica ruda i mysz leśna to typowe gryzonie leśne, stanowiące podstawę diety wielu drapieżników.
Ptaki – skrzydlaci mieszkańcy drzew
Polskie lasy zamieszkuje ponad 100 gatunków ptaków. Dzięcioł duży to jeden z najbardziej charakterystycznych – jego czarno-biało-czerwone upierzenie i rytmiczne stukanie w pnie drzew są łatwe do rozpoznania. Dzięcioły wykuwają dziuple, które później wykorzystują inne ptaki i nietoperze.
Sowa uszata i puszczyk zwyczajny to nocne drapieżniki polujące na gryzonie. Puszczyk wydaje charakterystyczne pohukiwanie, które można usłyszeć wieczorami. Myszołów zwyczajny to najczęstszy ptak drapieżny – można go zobaczyć siedzącego na słupach przy drogach lub krążącego nad polanami.
Wśród ptaków śpiewających wyróżniają się sikory (bogatka, modraszka, sosnówka), kosy, zięby i rudziki. Kruk, największy ptak krukowaty, jest inteligentnym wszystkożercą, który żyje w trwałych parach. Dziki gołąb, przodek gołębi miejskich, preferuje stare lasy z dostępem do pól uprawnych.
Gady i płazy leśne
Żmija zygzakowata to jedyny jadowity wąż w Polsce. Rozpoznać ją można po charakterystycznym ciemnym zygzaku wzdłuż grzbietu. Żmije są płochliwe i uciekają przed człowiekiem – ugryzienia zdarzają się rzadko, zwykle gdy ktoś przypadkowo nadepnie na węża. Zaskroniec zwyczajny i gniewosz plamisty to niejadowite węże, często mylone z żmijami. Zaskroniec ma charakterystyczne żółte lub pomarańczowe plamy za głową.
Jaszczurka zwinka i jaszczurka żyworodna wygrzewają się na nasłonecznionych polanach i przy leśnych drogach. Żyworodna, jak nazwa wskazuje, rodzi żywe młode zamiast składać jaja. Padalec zwyczajny przypomina węża, ale to legwan bez nóg, rozpoznawalny po błyszczącej łusce i brązowej barwie.
Wśród płazów dominują ropucha szara, żaba trawna i żaba moczarowa. Potrzebują wody do rozmnażania, dlatego najliczniej występują w pobliżu leśnych zbiorników. Salamandra plamista to efektowny płaz o czarnej skórze z żółtymi plamami, żyjący w wilgotnych lasach górskich i podgórskich. Traszki (zwyczajna i grzebieniasta) prowadzą częściowo wodny tryb życia.
Rozpoznawanie śladów obecności zwierząt
Większość leśnych zwierząt prowadzi skryty tryb życia, ale zostawiają charakterystyczne ślady. Tropy to odciski łap lub kopyt w miękkiej ziemi lub śniegu. Trop jelenia to dwa wydłużone odciski racic, dzika – szersze i bardziej zaokrąglone. Lis zostawia trop przypominający psi, ale bardziej owalny i ustawiony w linii prostej.
Odchody dostarczają informacji o diecie i obecności zwierząt. Bobki jelenia to małe, owalne kulki, dzika – większe i bardziej zróżnicowane. Odchody lisa często zawierają sierść i kości, a borsuka – resztki owadów. Drapieżniki często zostawiają odchody w widocznych miejscach jako oznaczenie terytorium.
> Dzięcioły zostawiają charakterystyczne dziury w korze drzew, wiewiórki – obgryzione szyszki z wystającą osią, a bobry – obryzgane pnie drzew i charakterystyczne tamy na ciekach wodnych.
Zgryziska i żeremia pokazują, czym żywiły się zwierzęta. Sarny obgryzają pędy krzewów i młodych drzew, pozostawiając postrzępione końce (nie mają górnych siekaczy). Zające obgryzają gładko, a mysz leśna zostawia charakterystycznie obgryzione orzechy z okrągłym otworem.
Bezpieczne obserwowanie zwierząt
Najlepszy czas na obserwacje to wczesny ranek lub zmierzch, gdy większość zwierząt jest najbardziej aktywna. Poruszanie się powinno być ciche i spokojne – gwałtowne ruchy płoszą zwierzęta. Ubranie w stonowanych kolorach pomaga pozostać niezauważonym. Lornetka pozwala obserwować z bezpiecznej odległości, nie stresując zwierząt.
Nigdy nie należy karmić dzikich zwierząt – zmienia to ich naturalne zachowania i może być niebezpieczne. Szczególnie dotyczy to dzików, które mogą stać się agresywne. Młode zwierzęta pozornie same często mają matkę w pobliżu – nie należy ich dotykać ani zabierać. Ludzki zapach może spowodować, że matka odrzuci młode.
Podczas sezonu rozrodczego (wiosna i wczesne lato) zwierzęta są szczególnie ostrożne i mogą reagować obronnie. Psy powinny być trzymane na smyczy – swobodnie biegający pies płoszy zwierzęta i może zostać zaatakowany przez lochę z młodymi. Zachowanie odpowiedniej odległości i szacunek dla przestrzeni zwierząt to podstawa bezpiecznych obserwacji.
Polskie lasy oferują niezliczone możliwości poznawania dzikiej przyrody. Regularne spacery, uważna obserwacja i cierpliwość pozwalają odkrywać fascynujący świat leśnych mieszkańców, których obecność często ujawnia się dopiero tym, którzy potrafią dostrzec subtelne znaki.
