Czemu jesienią nietoperze nagle znikają z nocnego nieba, choć jeszcze chwilę temu pełno ich było nad łąkami i rzekami? Powód jest prosty: większość krajowych gatunków zapada w sen zimowy, a to, gdzie i kiedy to robią, jest dla podróżników i miłośników przyrody ważniejsze, niż może się wydawać na pierwszy rzut oka.
Znajomość terminów hibernacji, ulubionych kryjówek i wrażliwości tych zwierząt pozwala uniknąć nieświadomego niszczenia zimowisk, lepiej planować wycieczki po jaskiniach i starych fortach, a przy okazji zrozumieć jedno z ciekawszych zjawisk w przyrodzie. Poniżej: konkretne daty, zwyczaje i praktyczne wskazówki dla osób, które lubią łączyć podróże z obserwacją dzikiej natury, ale nie chcą jej po drodze przeszkadzać.
Kiedy nietoperze zaczynają zapadać w sen zimowy?
W polskim klimacie większość gatunków wchodzi w stan hibernacji między październikiem a listopadem. Dokładny termin zależy od pogody oraz dostępności owadów. Jesienią, gdy noce stają się chłodniejsze, a liczba latających insektów gwałtownie spada, nietoperze przestają mieć z czego „doładowywać” zapasów energii.
Nie dzieje się to jednak z dnia na dzień. Najpierw pojawia się faza wzmożonego żerowania – zwierzęta intensywnie tyją, by zgromadzić tłuszcz. W ciepłe jesienne wieczory nadal można je obserwować, ale stopniowo ich aktywność przenosi się w pobliże zimowisk. Ostateczne wejście w głęboką hibernację zwykle następuje między listopadem a początkiem grudnia, choć w łagodniejsze zimy zdarzają się wyjątki.
Jak długo trwa zimowy sen nietoperzy?
Hibernacja nietoperzy to maraton, nie sprint. W polskich warunkach trwa zwykle od 4 do nawet 6 miesięcy. Najdłużej śpią populacje z chłodniejszych rejonów kraju lub z wysoko położonych obszarów górskich, gdzie wiosna przychodzi później.
W praktyce okres ten można podzielić na trzy główne etapy:
- Wejście w hibernację – późna jesień, spadek aktywności, przenosiny do zimowisk.
- Głęboka hibernacja – od mniej więcej grudnia do lutego, minimalna aktywność.
- Wybudzanie i pierwsze wyloty – marzec–kwiecień, pierwsze ciepłe noce, powrót owadów.
Nietoperz nie przesypia tego czasu „ciągiem”. Co pewien czas (co kilka tygodni) wybudza się na krótko, by na przykład zmienić pozycję lub miejsce. To kosztowny energetycznie proces, dlatego każde dodatkowe, spowodowane przez człowieka wybudzenie może dla zwierzęcia oznaczać realne ryzyko śmierci przed wiosną.
Wybudzenie nietoperza podczas zimy może zużyć nawet do 90% energii zmagazynowanej na całą hibernację.
Gdzie nietoperze spędzają zimę? Typowe zimowiska
Dla podróżników i eksploratorów kluczowe jest jedno: zimą nietoperze szukają miejsc chłodnych, wilgotnych i możliwie stabilnych pod względem temperatury. W praktyce oznacza to konkretne typy obiektów, do których wiele osób chętnie zagląda w czasie wycieczek.
Jaskinie i systemy krasowe
Naturalne jaskinie to dla nietoperzy idealne zimowiska. Panuje tam względnie stała temperatura, zwykle między 2–10°C, wysoka wilgotność i brak przeciągów. W polskich górach wiele znanych jaskiń jest ważnymi zimowiskami, dlatego część z nich bywa zimą zamykana lub dostępna tylko z przewodnikiem.
Warto mieć świadomość, że nawet niewielka jaskinia, która z zewnątrz wydaje się mało znacząca, może być kluczowa dla lokalnej populacji. Kilkadziesiąt metrów ciemnego korytarza wystarczy, by kilkaset osobników mogło bezpiecznie przeczekać mrozy.
Fortece, bunkry i podziemia miejskie
Stare fortyfikacje, tunele i piwnice to nowe, „cywilizacyjne” jaskinie. Nietoperze chętnie korzystają z:
- podziemi fortów i twierdz,
- niewentylowanych piwnic i lochów,
- starych sztolni i nieczynnych kopalń,
- kanałów technicznych i przepustów.
Podróżując po dawnych rejonach przygranicznych czy po terenach z bogatą historią militarną, warto założyć, że spora część podziemnych obiektów pełni zimą funkcję zimowisk. Z punktu widzenia nietoperzy liczy się nie tylko sam obiekt, ale też to, czy jest mało uczęszczany i czy nie ma w nim dużych wahań temperatury.
Dachy, szczeliny, mosty
Nie wszystkie gatunki zimują głęboko w podziemiach. Część zaszywa się w:
- szczelinach w murach i pod dachówkami,
- przestrzeni pod mostami,
- dziuplach drzew,
- zabudowaniach gospodarczych, na strychach i w wieżach kościelnych.
Dlatego remonty dachów, docieplanie budynków czy wycinka drzew w okresie jesienno-zimowym potrafią poważnie uderzyć w kolonie nietoperzy. Planowanie takich prac poza sezonem hibernacji to nie tylko kwestia prawa, ale zwyczajnie zdrowego rozsądku.
Co się dzieje z organizmem nietoperza podczas zimy?
Hibernacja nietoperzy to ekstremalna strategia oszczędzania energii. W trakcie snu zimowego temperatura ciała spada z około 37–40°C do wartości niewiele wyższych od temperatury otoczenia. Równie drastycznie zwalnia metabolizm.
Energia na kroplówce z tłuszczu
Cała zima opiera się na jednym „paliwie”: tłuszczu zgromadzonym jesienią. Nietoperz wchodzący w hibernację może zwiększyć masę ciała nawet o 20–30% w stosunku do „letniej” wagi. To zapas, który musi wystarczyć aż do wiosennego pojawienia się owadów.
W stanie głębokiego snu:
- aktywność serca spada z kilkuset do kilkunastu uderzeń na minutę,
- oddech jest bardzo płytki i nieregularny,
- aktywność mózgu przypomina raczej uśpiony system niż czuwający organizm.
Każde wybudzenie to gwałtowny „skok” całej fizjologii na pełne obroty. Dlatego zimą, nawet jeśli nietoperz wydaje się wrażliwy na dotyk czy światło, ingerowanie w jego spoczynek jest wyjątkowo ryzykowne. Organizm, który miał uruchomić „piec” 2–3 razy w sezonie, nagle robi to kilkanaście razy – efekt łatwo przewidzieć.
Im zimniejsza i dłuższa zima, tym mniej „miejsca” na dodatkowe wybudzenia. To jeden z powodów, dla których zimowiska są objęte ochroną.
Jak planować wycieczki, żeby nie przeszkadzać nietoperzom?
Osoby podróżujące po jaskiniach, fortach czy starych kopalniach mają realny wpływ na to, czy lokalne kolonie nietoperzy przetrwają zimę w dobrej kondycji. Na szczęście wystarczy kilka prostych zasad, by połączyć eksplorację z szacunkiem do przyrody.
Sezon ma znaczenie
Jeśli planowane są:
- wypady do jaskiń,
- zwiedzanie fortów i podziemi,
- eksploracja sztolni i tuneli,
najbezpieczniejszy okres to w większości przypadków późna wiosna, lato i wczesna jesień. Wiele obiektów ma jasno określone zasady: zimą albo są zamknięte, albo dostępne wyłącznie z przewodnikiem. Tego typu ograniczenia nie są „przesadną biurokracją” – za nimi stoją konkretne dane z monitoringu kolonii.
Warto też zwracać uwagę na lokalne tablice informacyjne. Jeśli przy wejściu widnieje informacja o zimowisku nietoperzy lub zakaz wchodzenia zimą, to nie jest sugestia, tylko realna potrzeba ochrony.
Światło, hałas i dystans
Nawet w obiektach dostępnych zimą obowiązuje podstawowy zestaw dobrych praktyk:
- Światło – używanie czołówek na możliwie niskiej mocy, bez świecenia prosto na zwierzę. Silne, długotrwałe oświetlenie może sprowokować wybudzenie.
- Hałas – rozmowa zamiast krzyków, brak głośnej muzyki. Nietoperze reagują na dźwięk, a nagłe huknięcia czy wrzaski to skuteczny sposób na ich niepotrzebne pobudzenie.
- Dystans – brak dotykania, strącania, podchodzenia „na centymetry” dla zdjęcia. Bez względu na to, jak ospałe wydaje się zwierzę, kontakt fizyczny jest dla niego ogromnym stresem.
Dla fotografów i twórców treści podróżniczych oznacza to jedno: lepiej przywieźć mniej spektakularne zdjęcie z większego dystansu, niż idealny kadr, który kosztuje zwierzę wybudzenie i utratę zapasu energii.
Ciekawostki o zimowaniu nietoperzy, które warto znać w podróży
Znajomość kilku faktów pomaga patrzeć na zimowiska nietoperzy zupełnie innym okiem – nie jak na „kolejny tunel”, ale jak na nieformalny hotel dla bardzo wyspecjalizowanych lokatorów.
- W jednym dużym forcie lub jaskini może zimować kilka tysięcy osobników różnych gatunków jednocześnie.
- Niektóre gatunki wybierają raczej luźne skupiska, inne tworzą zwarte „klastry”, przytulając się do siebie dla lepszej izolacji.
- Ta sama kolonia często wraca zimować do tych samych obiektów przez wiele lat – nagłe zamknięcie lub przebudowa miejsca potrafi zdezorientować całe lokalne populacje.
- W okresie zimowym nietoperze potrafią przemieścić się między różnymi częściami tego samego obiektu, szukając optymalnej kombinacji wilgotności i temperatury.
W Polsce wszystkie gatunki nietoperzy są objęte ochroną prawną, a zimowiska – często dodatkowo chronione jako obszary Natura 2000 lub rezerwaty.
Podsumowanie: jak wykorzystać tę wiedzę w podróży
Nietoperze zapadają w sen zimowy głównie od listopada do marca/kwietnia, wybierając chłodne, wilgotne i spokojne miejsca – jaskinie, forty, podziemia, szczeliny w budynkach i dziuple drzew. W tym czasie każdy niepotrzebny hałas, światło czy wejście do wrażliwego obiektu może kosztować je zbyt drogo, by bezpiecznie dotrwać do wiosny.
Planując trasy po jaskiniach i podziemiach, warto traktować zimowiska nietoperzy jak równoprawny punkt w planie – tak, jak uwzględnia się warunki pogodowe czy trudność szlaku. Dzięki temu da się jednocześnie odkrywać ciekawe miejsca, robić dobre zdjęcia i mieć spokojną świadomość, że lokalnym koloniom rzeczywiście się nie przeszkadza.
